Đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước Việt Nam, thể hiện truyền thống nhân đạo của dân tộc đối với người bị kết án phạt tù; đồng thời khuyến khích người đang chấp hành án phạt tù ăn năn hối cải, tích cực học tập, lao động cải tạo để được hưởng đặc xá, tạo điều kiện thuận lợi cho người được đặc xá hòa nhập cộng đồng, phấn đấu trở thành người có ích cho xã hội.
Đặc xá năm 2025 (đợt 2) khẳng định chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà nước Việt Nam và truyền thống nhân đạo của dân tộc đối với những người phạm tội, khuyến khích họ hối cải, rèn luyện trở thành người có ích cho xã hội. Đồng thời đặc xá cũng là sự ghi nhận kết quả cải tạo, chấp hành tốt các nội quy, quy định của phạm nhân; là kết quả của quá trình giáo dục, cải tạo phạm nhân, thể hiện sự phối hợp chặt chẽ giữa trại giam, gia đình, các cơ quan liên quan và toàn xã hội trong việc thực hiện chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước.
Đặc xá là một trong những chế định pháp lý được quy định tại điều 88 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được thể chế hóa bằng Luật đặc xá năm 2018 và các văn bản pháp luật có liên quan.
Quá trình xét quyết định đặc xá cho phạm nhân đang chấp hành án phạt tù và những phạm nhân đang được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù đều được thực hiện chặt chẽ, công khai, công bằng, chính xác và đảm bảo dân chủ theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, Quyết định đặc xá năm 2025 có quy định chặt chẽ hơn về điều kiện được đề nghị đặc xá và các trường hợp không được đề nghị đặc xá.Căn cứ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn tháng 7 năm 2025, Hội đồng tư vấn đặc xá có hướng dẫn số 94/HD-HĐTVĐX ngày 04/07/2025 việc triển khai thực hiện công tác đặc xá năm 2025, Quyết định 1244/2025/QĐ – CTN ngày 03/07/2025 của Chủ tịch nước về công tác đặc xã. Qua đó đã tổ chức tuyên truyền công tác đặc xá năm 2025, các cơ quan thông tin đại chúng đã tuyên truyền, giải thích về chủ trương đặc xá của Đảng, Nhà nước; tạo điều kiện cho mọi công dân và những người quan tâm hiểu rõ về chính sách khoan hồng, truyền thống nhân đạo của dân tộc Việt Nam. Công tác đặc xá không chỉ dừng lại ở việc đặc xá, tha tù trước thời hạn mà còn thể hiện ở việc tạo điều kiện để những phạm nhân được đặc xá, tha tù tái hòa nhập cộng đồng. Cụ thể như: Tại các trại giam, trại tạm giam đã tổ chức nhiều lớp chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng cho số phạm nhân được đề nghị đặc xá năm 2025; tổ chức học nghề, học tập về kiến thức xã hội, pháp luật, kỹ năng tái hòa nhập cộng đồng cho phạm nhân. Các cấp ủy, chính quyền địa phương trên Toàn quốc đã chỉ đạo các ngành, các cấp không được phân biệt, đối xử với những người được tha tù trong thực hiện các chính sách xã hội như tạo công ăn việc làm, vay vốn để kinh doanh, sản xuất, xóa đói giảm nghèo…trong đó việc tiếp nhận những phạm nhân được đặc xá nói riêng, những phạm nhân hết hạn tù nói chung về địa phương tái hòa nhập cộng đồng cần có sự chung sức, đồng lòng của tất cả các cấp, các ngành, đoàn thể, tổ chức xã hội, các gia đình có phạm nhân được đặc xá, tha tù trước thời hạn, phạm nhân được hoãn, tạm đình chỉ thi hành án phạt tù có điều kiện được đặc xá, xóa bỏ phân biệt đối xử, cần giúp đỡ, tạo điều kiện để họ không bị mặc cảm và có điều kiện, cơ hội làm ăn như như người bình thường khác.
Theo khoản 4, điều 5 Nghị định số 49/2020/NĐ - CP quy định phạm nhân chuẩn bị chấp hành xong án phạt tù được hỗ trợ về các thủ tục pháp lý như: đăng ký cư trú, đăng ký hộ tịch, cấp căn cước công dân, vay vốn, đăng ký kinh doanh… trợ giúp về tâm lý như: tư vấn xoá bỏ mặc cảm tự ti, rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng hòa nhập cộng đồng; nâng cao khả năng giải quyết những khó khăn, vướng mắc trong quan hệ xã hội. Tại Điều 6 Nghị định số 49/2020/NĐ - CP quy định các cơ sở giam giữ phạm nhân có trách nhiệm kiểm tra, đánh giá năng lực, nhu cầu, điều kiện, hoàn cảnh của từng phạm nhân để hướng họ lập kế hoạch tái hòa nhập cộng đồng cho bản thân; phối hợp với các trung tâm dịch vụ việc làm cung cấp thông tin thị trường lao động, tư vấn, định hướng nghề nghiệp, giới thiệu việc làm cho phạm nhân. Đối với phạm nhân là người dưới 18 tuổi được ưu tiên đào tạo nghề, nâng cao tay nghề để có điều kiện thuận lợi tái hòa nhập cộng đồng.
Điều 11 Nghị định số 49/2020/NĐ - CP quy định: Người chấp hành xong hình phạt tù tham gia đào tạo nghề nghiệp dưới 3 tháng được miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phái đào tạo, tiền ăn và tiền đi lại nếu thuộc đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ đào tạo nghề. Nhà nước khuyến khích các cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân tham gia thực hiện các hoạt động tư vấn, hỗ trợ các thủ tục pháp lý, đào tạo nghề, giới thiệu việc làm, giúp đỡ người chấp hành xong án phạt tù, người được đặc xá tái hòa nhập cộng đồng.
Theo Điều 22, Nghị định số 49/2020/NĐ - CP quy định các biện pháp bảo đảm tái hòa nhập cộng đồng với người chấp hành xong án phạt tù. Nghị định quy định trách nhiệm của Ủy ban nhân dân xã trong thực hiện các biện pháp đảm bảo tái hòa nhập cộng đồng đối với người chấp hành xong án phạt tù, gồm:
1.Thực hiện các biện pháp bảo đảm tái hòa nhập cộng đồng đối với người chấp hành xong hình phạt tù về cư trú tại địa phương.
2. Phân công tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm tiếp nhận, giám sát, giáo dục giúp đỡ người chấp hành xong hình phạ tù; kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện và vận động nhân dân trong khu vực dân cư phối hợp chặt chẽ với gia đình giám sát, giáo dục giúp đỡ người chấp hành hình phạt tù.
3. Vận động và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp, cơ sở, tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh tiếp nhận, giúp đỡ việc làm cho người chấp hành xong hình phạt tù. 4. Trợ giúp về tâm lý, hỗ trợ các thủ tục pháp lý; làm thủ tục đề nghị Tòa án có thẩm quyền xem xét quyết định xóa án tích trong trường hợp đặc biệt cho người chấp hành xong hình phạt tù đã có tiến bộ rõ rệt và đã lập công theo quy định của pháp luật; báo cáo, đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, rút ngắn thời gian thử thách; miễn chấp hành thời hạn còn lại của hình phạt bổ sung; miễn giảm nghĩa vụ thi hành án dân sự cho người chấp hành xong hình phạt tù khi có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật; ưu tiên lựa chọn người chấp hành xong hình phạt tù tham gia chính sách việc làm công; áp dụng biện pháp hỗ trợ, can thiệp, bảo vệ đối với người chấp hành xong hình phạt tù là trẻ em khi trở về tái hòa nhập cộng đồng; thực hiện chính sách đối với người chấp hành xong hình phạt tù thuộc đối tượng bảo trợ xã hội.
Điều 15 Nghị định số 49/2020/NĐ - CP quy định Bộ lao động - Thương binh và xã hội triển khai các hoạt động tư vấn, định hướng nghề, giới thiệu việc làm, cho vạy vốn học nghề…
Điều 26 Nghị định số 49/2020/NĐ - CP quy định các cơ quan, tổ chức, cá nhân, gia đình tham gia giáo dục, giúp đỡ người chấp hành xong án phạt tù như động viên, nhắc nhở người chấp hành xong hình phạt tù chấp hành chính sách, pháp luật của nhà nước, các quy định của chính quyền địa phương, thực hiện cam kết, nghĩa vụ của người chấp hành xong hình phạt tù…
Tuyên truyền công tác đặc xá, tuyên truyền pháp luật, tư vấn pháp lý, việc làm cho phạm nhân chuẩn bị đặc đặc xá góp phần giúp phạm nhân nhận thức được các quy định pháp luật của Đảng, Nhà nước về công tác tái hòa nhập cộng đồng, thủ tục xóa án tích, lý lịch tư pháp cho phạm nhân sau khi mãm hạn tù về địa phương. Từ đó giúp phạm nhân tích cực cải tạo khi trở về địa phương nhanh chóng tái hòa nhập cộng đồng, tránh đi mọi sự tự ty mặc cảm để nỗ lực vươn lên làm lại cuộc đời, trở thành người có ích cho xã hội, đồng thời phát huy vai trò, trách nhiệm của tổ chức Hội trong việc quan tâm,chia sẻ, phối hợp chặt chẽ với các trại giam trong công tác giáo dục, cải tạo, giúp đỡ phạm nhân tái hòa nhập cộng đồng./.
Quang Tiệp